***سخن حق*** امام على عليه السلام إنَّ الحَقَّ أحسَنُ الحَديث، وَالصّادِعُ بِهِ مُجاهِدٌ*** همانا حقّ ، نيكوترين سخن است و كسى كه آشكارا حقّ بگويد، مجاهد است*** الأمالى ، مفيد : ۳ / ۳؛ سیاست نامه امام علی (ع)، ص248 *** مناسبتهاي روز: شهادت آیت الله قدوسی و سرتیپ وحید دستجردی (1421 هـ ش)***صفحه اصلی > دفتر امور تربیت اخلاقی > بانك اطلاعات > مقالات > فضایل و رذایل اخلاقی > تواضع و فروتنی > تواضع و فروتنی در قرآن و روایات > بسیج و ارزش هایش 
بسیج و ارزش هایش
پدید آورنده : الهام قاهری

تواضع و ذلت پذیری

باید توجه داشت که مفهوم تواضع به معنای خود را از دیگران برتر دانستن و به دیگران ارج نهادن است؛ نه خود را خوار کردن و زیر بار ذلت رفتن! تواضع اقدامی است که انسان داوطلبانه در برابر دیگران به خاطر امتیازاتی که در آنان احساس می کند، انجام می دهد.ممکن است فردی خود را در برابر دیگران از جهتی یا جهاتی دارای امتیاز ببیند، برای آن که مبادا به غرور و تکبر مبتلا شود، باید به جهات امتیاز خود توجه نکند، بلکه به امتیازهای دیگران، حتی احتمال پاره ای امتیازات در آنان توجه کند و به خاطر همان جهات امتیاز، فروتنی کند؛ اما ذلت امری است که معمولاً از ناحیة دیگران تحمیل می گردد و در ذلت، فرد ذلت پذیر تحقیر می شود. اگر تواضع با ذلت همراه شود، مردود است.

تواضع در بیان قرآن

ایمان و اعتقاد به خدا، آن گونه تمام شئون زندگی انسان مؤمن را در بر می گیرد که آثار بندگی خدا در رفتار و گفتار او آشکار می شود. یکی از برجستگی های اخلاقی که قرآن کریم در وصف بندگان خدا بیان کرده، رفتار متواضعانة آنان است: «بندگان خدای رحمان کسانی اند که با تواضع روی زمین راه می روند و چون نادانان خطابشان کنند سخن نرم و مسالمت جویانه گویند.»

خداوند سبحان به رهبر اسلام چنین سفارش می کند:

«ای پیامبر! در برابر هر یک از مؤمنان که از تو پیروی می کند، فروتنی کن.»

همچنین در کنار وظایف متعددی که برای فرزندان نسبت به پدر و مادر ذکر کرده، فرموده است:

«در برابرشان، از روی مهربانی، شانه ها را فرو انداز (تواضع کن). »

پیشوایان اسلام در سخنان متعددی ارزش تواضع را بیان کرده و حد و مرزش را تعیین نموده اند.

امام رضا(ع) پیرامون حد تواضع چنین فرموده است: «تواضع درجاتی دارد، از آن جمله، انسان قدر خویش را بشناسد و با دلی سالم در جایگاه خود نشیند، دوست نداشته باشد به سوی کسی رود، مگر چنن که به سویش ایند. (با مردم چنان که دوست دارد با او رفتار شود رفتار کند) اگر بدی ببیند، آن را با نیکی بپوشاند. فرو خورندة خشم و درگزنده از (لغزش) مردم باشد و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.»

در این راستا امام صادق(ع) فرمود: «از تواضع است که در نشستن به پایین مجلس راضی باشی و با هر کس رو به رو شدی سلام کنی نزاع و مجادله را ترک گویی، گرچه حق با تو باشد و دوست نداشته باشی که به خاطر تقوایی که داری تو را ستایش کنند.»

نقل شده است که روزی آن حضرت به یارانش فرمود: «چرا شیرینی عبادت را در شما نمی بینم؟» پرسیدند: «شیرینی پرستش چیست؟» فرمود: «فروتنی»

حضرت امیر سلام الله علیه نیز فروتنی را از بزرگ ترین عبادت ها شمرده و فرموده است: «بر تو باد به تواضع، از بزرگترین عبادت هاست.»

پیامدها

این صفت زیبای انسانی آثار نیکو و گرانقدری دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1 مایه سربلندی است. رسول اکرم(ص) فرمود: «فروتنی جز بر سربلندی بنده نیفزاید، پس تواضع کنید، خدایتان شما را رحمت کند.»

2 نردبان ترقی است. امیرمؤمنان(ع) علی فرمود: «فروتنی نردبان شرافت و بزرگی است.»

3 سبب نظم می گردد. حضرت علی(ع) فرموده است: «با تواضع کارها مرتب می شود.»

4 محبت آور است. آن حضرت در این باره نیز فرمود: «میوة فروتنی، مهربانی است.»

تواضع در برابر چه کسانی رواست؟

فروتنی، در فرهنگ اسلام، تنها در برابر بزرگان دین، فرزانگان دانش، مؤمنان و پدر و مادر شایسته و پسندیده است؛ زیرا در این گونه موارد تواضع با ذلت همراه نیست، اما تواضع در مقابل مستکبران، فرومایگان و یا توانگران به خاطر ثروت و قدرت آنان زشت و نکوهیده است. زمانی که تواضع، انگیزه و جهت غیر الهی داشته باشد، شکل «ذلت» به خود می گیرد و سبب بی مقدار شدن ارزش های والای انسانی شخص می گردد.

به بیان امیرمؤمنان(ع): «هر کس نزد توانگری رود و به خاطر ثروتش برایش فروتنی کند، دو سوم دینش از میان رفته است!»

چند نمونه از تواضع معصومین(ع)

رهبران معصوم(ع) کلیه صفات انسانی از جمله تواضع را در حد اعلا دارا بودند، به طور مثال:

1 رسول گرامی اسلام (ص)، به گوسفندان علف می داد و شیرشان را با دست خود می دوشید، کفش و لباسش را خود وصله می زد، با خدمتکاران هم غذا می شد، در آسیا کردن غلّه به خدمتگزار خود کمک می کرد، نیازمندی های خانه را از بازار تهیه کرده، به خانه حمل می کرد، با دارا و ندار، کوچک و بزرگ دست می داد، در سلام کردن بر دیگران پیشی می گرفت و دعوت مؤمنان را می پذیرفت.

2 پدر و پسری از یاران امیرمؤمنان(ع) مهمان آن حضرت شدند، ایشان به آنان احترام گذاشت و آنها را در بالای مجلس جای داد و خود پیش روی آنان نشست. سپس غذا آورد و با هم صرف کردند. پس از غذا، «قنبر» خدمتگزار امام، طشت و ابریق آورد و خواست بر دست مهمانان آب بریزد. امام خود برخاست، ابریق را گرفت تا بر دست مهمان خویش آب بریزد. در این حال، مهمان با سرعت، دست خود را عقب کشید و عرض کرد: ای امیرمؤمنان! چگونه در محضر خدا کسی مثل شما روی دست من آب بریزد؟ امام فرمود: درست است که خدا تو را می بیند، ولی من برادر تو هستم، بنشین و دستت را بشوی، پاداش این کار آن است که در بهشت ده چندان به من خدمت خواهند کرد. مهمان پذیرفت و دستش را شست. سپس آن حضرت، ابریق را به فرزندش، محمد حنیفه داد و فرمود: اگر این پسر به تنهایی مهمان من بود، خود آب بر دستش می ریختم، ولی خداوند دوست دارد میان پدر و پسر تفاوتی باشد. برخیز! تو نیز بر دست پسر آب بریز.

3 حضرت امام باقر(ع) فرمود: «پدرم با کسانی مسافرت می کرد که او را نشناسند و با کاروانیان شرط می کرد که برخی نیازمندی هایشان را برآورده سازد و به آنان خدمت کند. در سفری آن حضرت سرگرم خدمت به مسافران بود که فردی از آن میان او را شناخت و به اهل کاروان گفت: ایا می دانید این شخص کیست؟ گفتند: نه. گفت: این علی بن الحسین(ع) است، مسافران گرد آن حضرت حلقه زدند، دست و پای ایشان را بوسیدند و گفتند: ای فرزند رسول خدا(ص) ایا می خواهید ما دوزخی شویم؟ اگر خدای نخواسته ما به شما بی ادبی می کردیم، بدبخت می شدیم، چه سبب شده که شما چنین کنید؟ فرمود: من هر گاه با آشنایان مسافرت کنم. آنان به احترام پیامبر بیش از حد به من خدمت می کنند، از بیم آنکه مبادا شما نیز چنین کنید، ناشناخته با شما همراه شدم. »

4 حضرت عیسی(ع) روزی به یارانش فرمود:

«از شما خواهشی دارم گفتند: فرمان بده ای روح الله! ما در خدمت شما هستیم. گفت: می خواهم پای شما را بشویم. گفتند: ما به چنین کاری سزاوارتریم. فرمود: سزاوارترین مردم به خدمت کردن عالم و دانشمند است. آن گاه برخاست و پای یاران خود را شست و فرمود: من این گونه تواضع کردم تا شما نیز بیاموزید و پس از من با مردم تواضع کنید. با تواضع بنای حکمت و دانایی آباد می شود. نه با تکبر! زراعت در دشت هموار رشد می کند نه در کوه و کمر.

افتادگی آموز اگر طالب فیضی هرگز نخورد آب زمینی که بلند است

به امید آن که سخن و سیرة رهبران الهی را آویزة گوش کرده، از رذالت تکبر و غرور دست بشوییم و به فضیلت تواضع و فروتنی دست یابیم. آمین.

 

منبع:امید انقلاب > آذر 1386 - شماره 385