***سخن حق*** امام على عليه السلام إنَّ الحَقَّ أحسَنُ الحَديث، وَالصّادِعُ بِهِ مُجاهِدٌ*** همانا حقّ ، نيكوترين سخن است و كسى كه آشكارا حقّ بگويد، مجاهد است*** الأمالى ، مفيد : ۳ / ۳؛ سیاست نامه امام علی (ع)، ص248 *** مناسبتهاي روز: شهادت آیت الله قدوسی و سرتیپ وحید دستجردی (1421 هـ ش)***صفحه اصلی > دفتر امور تربیت اخلاقی > بانك اطلاعات > مقالات > فضایل و رذایل اخلاقی > تواضع و فروتنی > تواضع و فروتنی در قرآن و روایات > دستورالعمل قرآنی افتادگی آموز 
دستورالعمل قرآنی:افتادگی آموز
پدید آورنده : حیدر شریفیان

انسان برای پیمودن راه پر پیچ و خم تکامل نیاز به معلم و راهنما دارد، چرا که پیمودن راه به تنهایی، ممکن است به بیراهه ختم شود نه به هدف.

هـر کـه او مـر پیـر را شـد زیـردست روشنایی یافت و زظلـمت برست

آموختن لازم است و فرار از آن غیر ممکن و آموختن چون دیگر کارها ادب مخصوص دارد.

از خـدا جـوئیـم تـوفیـق ادب بی ادب محروم ماند از لطف ربّ

بی ادب تنها نـه خود را داشت بد بـلـکـه آتـش در هـمـه آفــاق زد

ادب آموختن را خداوند با بیان سرگذشتی کوتاه از دو تن از بندگان خوب خود به ما یاد می دهد. آموختن بدون رعایت آداب همچون باز کردن دکان است برای گذر یام،نه کسب و کار .

موسی(ع) آن گاه که احساس کرد باید بیشتر بداند با راهنمایی خداوند به حضرت خضر(ع) رسید و خوشحال و سرمست از این وصال گفت:

«هل اتبعک علی ان تعلّمن ممّا علّمت رشداً؛یا رخصت پیروی کردن به من می دهی تا بتوانم از هدایت های تو بهره مند گردم؟». (سوره کهف،ایه 66)

هر که نقص خویش را دید و شناخت انـدر استـکمال خـود دو اسبه تاخت

زان نمی پـرد بـه سـوی ذوالـجـلال کـه گـمـانی می بـرد خـود را کـمـال

این سخن کوتاه،سرشار است از ادب و فروتنی نسبت به استاد و راهنما، از جمله این که:

ـ حضرت موسی(ع) احساس می کند برای رسیدن به کمال برتر باید بیشتر بداند. با شوق بسیار و فروتنی تمام پیش معلم و راهنمای خود زانو می زند تا خوشه ای از اندوخته های او برچیند.

دریافت از آموخته های خضر در گرو پیروی از اوست و این را موسی(ع) خوب می داند که باید پیرو باشد و گردن بر تقلید محض نهد و می داند که مرتبه پیرو پائین تر از پیشواست. بنابراین می گوید: «هل اتبعک» یا اجازه دنباله روی شما را دارم؟

از این که موسی از خضر اجازه پیروی می گیرد؛ یعنی حاضر است به تمام علاقه ها و تمایلات خود پشت پازند و فرمانبردار خضر باشد.

چون گـرفـتـنی پیر، هین تسلیم شو هـم چو مـوسی زیـر حکم خضر رو

ـ موسی(ع) برای آموختن، خودسرانه به دنبال خضر راه نیفتاد،بلکه سرنهاد و غرور را سر برید و از استاد خود اجازه گرفت و پرسید: «هل اتبعک» آ یا به من اجازه می دهی؟

نازنیـنی تـو ولی در حـد خـویـش اللّــه اللّـه پـامـنـه از حـد خـویـش

فروتنی در برابر استاد،ذهن را از هر چه هست تهی و جان را آماده پذیرش تعلیمات استاد می کند؛ ولی گستاخی موجب انباشته شدن نقشی بر نقش ها در ذهن می شود و حاصلی جز فخر و غرور و تکبر ندارد.

در بـهـاران کی شود سـر سبز سنگ خـاک شـو تـا گُل بـروید رنگ رنگ

حضرت علی(ع) می فرماید:«التّواضع ثمرة العلم» گرچه مقام یادگیری فروتنی لازم دارد؛ ولی فراگیری خاضعانه از نوعی دانش درونی حکایت می کند.

موسی(ع) با فروتنی می گوید: «علی اَن تُعَلَّمَن؛ برای این که به من بیاموزی».

چون یادگیری عبادت است و فروتنی عبادتی دیگر. امام صادق(ع) فرمود: از جمله اموری که خداوند به حضرت داود(ع) وحی کرد این بود که ای پیامبر من! همان گونه که نزدیکترین مردم به خداوند فروتنان هستند، دورترین آنها از خداوند خود بزرگ بینان اند.

آموختن و یادگرفتن یکی از نعمت های ارزشمند خداوند است و اگر توجه خداوند نباشد او از دانش بهره ای نخواهد برد. معلم حقیقی خداست و دیگران رابطه دریافت رحمت حق اند. براین اساس موسی(ع) گفت: «ممّا علّمت رشداً» سزاوار است آنچه را که از رشد و تکامل فراگرفته ای، مرا نیز محروم نکنی و موسی می دانست که بعضی از امور را باید فراگرفت و جور استاد کشید.

ایه، برخی از وظایف شاگرد را نسبت به معلم این گونه برشمرده است: پیروی، تعلّم و خدمت؛ یعنی باید کمر به خدمت استاد بست تا از میوه شیرین دانش او استفاده برد.

ـ موسی(ع) با جمله :«هل اتبعک علی ان تعلّمن» اعلام می کند:«من رنج و سختی کسب دانش را برخود هموار کرده ام و هدفی جز آموختن ندارم.»

بنابراین، آموختن به قصد مقابله و قد علم کردن در مقابل استاد از نظر موسی(ع) مطرود و ممنوع است. چرا که دانش امری معنوی و روحانی است و به فراز و نشیب های مادی کشاندن، ظلم است در حق آن.

ـ عبارت:«ممّا علّمت» یعنی بعضی از اندوخته های علمی خود را به من بیاموز. اشاره به این است که موسی به مقداری که ظرفیت وجودش اجازه می دهد،در صدد بهره مندی از دانش خضر است.

جایی که پیامبر خدا حضرت موسی(ع) خود را نیازمند رشد و پیشرفت می بیند و برای کسب آن خود را به تلاش و تکاپو وا می دارد. دیگران باید این نیاز را به مراتب بیشتر احساس کنند و لحظه ای از دانش اندک خود خوشحال نشوند که اگر چنین شد، لحظه توقف و در جا زدن است و نتیجه ای جز گمراهی و حیرانی ندارد.

ـ خضر به موسی (ع)گفت: «انّک لن تستطیع معی صبراً؛ تو توانایی همراهی با من و دانش آموزی من را نداری».نعمتی که خضر،موسی(ع) را لایق آن نمی داند و حاضر نیست بدون مقدمه در اختیارش بگذارد باید ارزشمند و قیمتی باشد و گرنه برای چیز بی اهمیتی چنان حساسیت نشان دادن در شأن شخصیتی همچون خضر نیست.

از مجموع یاتی که این داستان را نقل می کنند، می توان پی برد که دانش باطن، نیرومندتر و با اهمیت تر از دانش های ظاهری است. اگر علوم آشکار این جهان، ذهنی آماده می طلبد؛ فراگیری علوم باطنی و نهانی هستی، تلاشی مضاعف و سینه ای بس فراخ می خواهد.

 

منبع:بشارت > فروردین و اردیبهشت 1384، شماره 46